به گزارش پایگاه خبری پیام خانواده؛ عزاداری برای امام حسین(ع) و اهل بیت(ع)، در نگاه نخست ممکن است صرفاً یک مراسم سوگواری به نظر برسد، اما از منظر روانشناسی، این آیین ابعاد گستردهای دارد که میتواند به بهبود سلامت روانی افراد کمک کند. متخصصان حوزه سلامت روان بر این باورند که عزاداری اختیاری برای بزرگان دین، برخلاف عزاداری اجباری ناشی از سوگ، یک رفتار داوطلبانه و آگاهانه است که میتواند به رشد معنوی و افزایش سلامت روانی منجر شود .
دکتر فاطمه شیرزاد، متخصص روانپزشکی و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی ایران، در این باره توضیح میدهد که قرار گرفتن در مراسم عزاداری محرم، به افراد احساس تعلق به یک موقعیت معنوی میدهد و این احساس، امنیت روانی و تعادل هیجانی را برای آنان به ارمغان میآورد .
تخلیه هیجانی و کاتارسیس؛ قلب تپنده سلامت روان در عزاداری
یکی از مهمترین کارکردهای روانشناختی عزاداری، فراهم کردن فضایی برای «تخلیه هیجانی» است. روضهخوانی، گریه و نوحهخوانی جمعی به افراد اجازه میدهد تا احساسات سرکوبشده خود را به شکلی آزادانه و پذیرفتهشده ابراز کنند. این فرآیند که در روانشناسی «کاتارسیس» نامیده میشود، به کاهش فشارهای عاطفی و ایجاد آرامش درونی منجر میشود .
پژوهشها نشان داده است که افرادی که در مقابل اتفاقات ناگوار اجازه نمیدهند هیجانات طبیعی مانند غم و گریه در آنها جاری شود و احساسات خود را سرکوب میکنند، در معرض بیماریهای مختلف جسمی و روانی از جمله افسردگی قرار میگیرند. در مقابل، عزاداری برای اهل بیت(ع) با فراهم کردن بستری برای ابراز سالم هیجانات، میتواند از بروز این آسیبها پیشگیری کند .
همبستگی اجتماعی؛ پادزهر تنهایی و انزوا
مراسم عزاداری محرم، به صورت جمعی و در تکایا و حسینیهها برگزار میشود و این جنبه اجتماعی، تأثیر بسزایی بر سلامت روانی عزاداران دارد. حضور در جمع عزاداران فرصتی برای تعامل اجتماعی و دریافت حمایت عاطفی از دیگران فراهم میکند. پژوهشها نشان دادهاند که حمایت اجتماعی، یکی از مهمترین عوامل در کاهش استرس و افزایش بهزیستی روانی است .
دکتر شیرزاد در این باره میگوید: «پتانسیل قرار گرفتن در حمایت اجتماعات همکیشان و حمایت از افرادی که یک اعتقاد و ارزش را دارند، میتواند از بسیاری از اختلالات روانپزشکی پیشگیری کند و به افراد احساس مورد حمایت بودن و تنها نبودن بدهد» .
افزایش عزت نفس و حس ارزشمندی
شرکت در مراسم عزاداری و پذیرفته شدن در جمع عزاداران، میتواند به افزایش عزت نفس و اعتمادبهنفس افراد کمک کند. وقتی افراد حس میکنند که توسط دیگران پذیرفته میشوند و در فعالیتهای اجتماعی ارزشمند مشارکت دارند، خودکارآمدی و رضایت درونی آنها افزایش مییابد .
یافتن معنا و هدف در زندگی
داستان کربلا، که نمادی از مقاومت در برابر ظلم و فداکاری برای عدالت است، میتواند به عنوان منبعی برای الهام و یافتن معنا در زندگی عمل کند. ویکتور فرانکل، روانشناس برجسته، در نظریه روانشناسی وجودی خود، یافتن معنا در زندگی را یکی از عوامل کلیدی در سلامت روانی معرفی میکند. عزاداران با یادآوری ارزشهایی چون شجاعت، ایثار و مقاومت، احساس هدفمندی بیشتری میکنند و این حس، آرامش درونی را تقویت میکند .
تقویت نگرش و افزایش آگاهی
در مراسم عزاداری، با بیان فضایل اخلاقی، تحلیل اهداف قیام امام حسین(ع) و روایتهای مرتبط با عاشورا، آگاهی و شناخت عزاداران از معارف دینی و اخلاقی افزایش مییابد. این افزایش شناخت، به همانندسازی عزاداران با ویژگیهای ارزشمند اهل بیت(ع) مانند شهادت، گذشت و فداکاری کمک میکند و آنها را به الگوبرداری از این ویژگیها در زندگی ترغیب میسازد .
چرا این غم، آرامشبخش است؟
پرسش مهمی که ممکن است مطرح شود این است که چگونه غم و اندوه عزاداری میتواند به آرامش منجر شود؟ پاسخ در تفاوت میان غم ناشی از عزاداری اختیاری با غم اجباری سوگ نهفته است. عزاداری برای امام حسین(ع) غمی اختیاری، داوطلبانه و مبتنی بر شناخت و عشق است، نه یک ماتم نابهنجار و بیمارگونه. این غم، بر اساس آگاهی از اهداف عالی آن حضرت شکل میگیرد و به زندگی عزاداران هدف و معنا میبخشد .
به بیان دیگر، عزادار حسینی با گریه بر مصائب سیدالشهدا(ع)، در واقع به زندگی خود جهتدهی کرده و در مسیر کسب عزت و شرافت گام برمیدارد، نه اینکه صرفاً درگیر یک شیون بیهدف شود.
عزاداری و سلامت روان خانواده
وقتی این اثرات مثبت در سطح فردی رخ میدهد، به طور طبیعی به خانواده نیز تسری مییابد. شرکت جمعی خانواده در مراسم عزاداری، نه تنها پیوندهای عاطفی را تقویت میکند، بلکه با ایجاد فضایی برای گفتوگو درباره ارزشهای مشترک و انتقال مفاهیم دینی به فرزندان، نقش تربیتی و فرهنگی مهمی ایفا میکند.
پژوهشهای انجام شده در ایران نیز این تأثیرات مثبت را تأیید کردهاند. تحقیقی نشان داده است که عزاداری نه تنها موجب افسردگی افراد سالم نمیشود، بلکه تأثیرات مثبتی در جهت بهبود افراد افسرده داشته است. همچنین پژوهش دیگری نشان داده است که عزاداری تأثیر مثبتی بر کاهش اضطراب در بیماران مبتلا به اختلالات اضطرابی دارد .
جمعبندی
عزاداری برای اهل بیت(ع)، بهویژه در ماه محرم، یک آیین مذهبی صرف نیست، بلکه دارای ابعاد عمیق روانشناختی است که میتواند به عنوان یک «رواندرمانی اجتماعی» عمل کند. تخلیه هیجانی، تقویت همبستگی اجتماعی، افزایش عزت نفس، یافتن معنا در زندگی و کاهش اضطراب، از جمله مزایای روانشناختی این مراسم هستند. خانوادههایی که در این آیینها مشارکت دارند، میتوانند از این فرصت برای تقویت سلامت روان اعضای خود، انتقال ارزشهای متعالی و تحکیم پیوندهای خانوادگی بهرهمند شوند.